اگر این روزها قصد خرید خودرو با پلاک منطقه آزاد را دارید یا مالک چنین خودرویی هستید، احتمالاً بیشتر از هر چیز با خبرهای ضدونقیض روبه‌رو شده‌اید: یک سایت از آزادی تردد در کل کشور می‌نویسد، سایت دیگر از ممنوعیت می‌گوید و در کانال‌ها هم هر هفته یک «قانون جدید» دست‌به‌دست می‌شود. این مقاله همه‌چیز را از نو و فقط بر پایه اخبار منتشرشده در خبرگزاری‌های شناخته‌شده کنار هم گذاشته است. هر جا موضوعی هنوز به تأیید رسمی نرسیده، همین را صریح گفته‌ایم و چیزی از خودمان به آن اضافه نکرده‌ایم. آخرین بازبینی این متن در ۱۶ مهر ۱۴۰۵ انجام شده است.
خودرو منطقه آزاد چیست و چرا خریدارانش زیاد شده‌اند؟
خودروی منطقه آزاد، خودرویی است که با رویه‌ی مخصوص مناطق آزاد وارد کشور می‌شود و به‌جای پلاک ملی، پلاک همان منطقه را می‌گیرد. دلیل اصلی جذابیتش هم ساده است: بخش بزرگی از هزینه‌های گمرکی که روی خودروهای واردشده به سرزمین اصلی اعمال می‌شود، در این مناطق وجود ندارد. نتیجه‌اش قیمت تمام‌شده‌ی پایین‌تر است. همین موضوع در اظهارات مدیران منطقه آزاد مازندران هم دیده می‌شود؛ جزئیاتش را در بخش مربوط به مازندران می‌خوانید.
ارزانی در برابر محدودیت
این ارزانی بی‌هزینه نیست. خودروی پلاک منطقه آزاد در رفت‌وآمد آزاد نیست و مقررات مشخصی برای محدوده‌ی تردد، مرخصی (خروج موقت از محدوده) و ثبت و شماره‌گذاری دارد. بخش عمده‌ی خبرهای یک سال اخیر هم درباره همین سه موضوع است. خریدار هوشمند قبل از مقایسه‌ی قیمت‌ها باید بداند خودرو را کجا می‌تواند براند، چند روز در سال می‌تواند از محدوده خارج شود و چه کسی اجازه‌ی ثبت و فروش آن را دارد.
انزلی و مازندران؛ دو منطقه، دو وضعیت
منطقه آزاد انزلی سابقه‌ی طولانی‌تری دارد و قواعد آن از قدیم شکل گرفته است. منطقه آزاد مازندران تازه‌تر است و فعالیت خودرویی‌اش از ابتدای بهمن ۱۴۰۴ آغاز شد. به همین دلیل نمی‌شود قوانین یکی را بی‌چون‌وچرا به دیگری تعمیم داد؛ در ادامه جداگانه سراغ هر دو می‌رویم.
وضعیت تردد خودروهای پلاک منطقه آزاد انزلی
چارچوب قدیمی: شعاع ۵۰ کیلومتر
بر اساس گزارش خبری صدا و سیما، تردد خودروهای پلاک انزلی در اصل بر مبنای تبصره‌ی ماده ۱۶ آیین‌نامه راهنمایی و رانندگی و در شعاع ۵۰ کیلومتر از منطقه تعریف شده بود. سال‌ها مالکان این خودروها عملاً در دایره‌ای نسبتاً کوچک اطراف بندر انزلی رفت‌وآمد می‌کردند و هر سفر بیرون از آن، خطر برخورد انتظامی داشت.
توافق‌های بین‌استانی: گسترش محدوده در اردیبهشت ۱۴۰۵
تحول مهم از طریق تفاهم‌نامه‌هایی رخ داد که استان گیلان با استان‌های همسایه امضا کرد. خبرگزاری برنا در ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ گزارش داد که استاندار گیلان، هادی حق‌شناس، از توافق مسئولان گیلان، اردبیل، زنجان، گلستان و قزوین خبر داده است؛ توافقی که بر پایه‌ی آن خودروهای پلاک منطقه آزاد انزلی بعد از مازندران، در این چهار استان هم مجاز به تردد شدند. استاندار در همان روز گفته بود پیش‌تر هم تردد این خودروها تا مازندران به نتیجه رسیده، اما مشکلاتی در اجرا، به‌ویژه در پوشش بیمه، باقی مانده بود که در توافق تازه برطرف شده است.
تجارت‌نیوز هم در همان روز از قول استاندار گیلان نوشت که قرار است دفاتر خدماتی منطقه آزاد در ورودی‌ها و خروجی‌های استان، از جمله شرق گیلان، رودبار و آستارا، راه‌اندازی شود تا مالکان برای ثبت و انتقال خودرو مجبور نباشند فقط به بندر انزلی بروند.
بعد از توافق: اختلاف حقوقی و تکلیف فعلی
ماجرا به همین سادگی ادامه پیدا نکرد. روزنامه ایران در تابستان ۱۴۰۵ نوشت تفاهم‌نامه‌های تردد خیلی زود از یک تصمیم اجرایی به موضوعی حقوقی و محل مناقشه تبدیل شد و بخشی از اجرای آن پس از شکایت یکی از خودروسازان متوقف شد. همان گزارش از قول مهدی کاظمیان، سخنگوی سازمان منطقه آزاد انزلی، نقل می‌کند که تردد این خودروها در سه استان گیلان، مازندران و گلستان همچنان برقرار است و پلیس راهور مانعی ایجاد نکرده است. در همان گزارش، سخنگوی وزارت صمت گفته بود تعیین تکلیف ورود خودروهای مناطق آزاد به سرزمین اصلی به تصویب قانون در مجلس نیاز دارد.
یک نکته‌ی مهم برای خریدار: آنچه این گزارش رسماً تأیید می‌کند «سه استان گیلان، مازندران و گلستان» است. درباره اردبیل، زنجان و قزوین، من در منابع معتبر اعلام تازه و روشنی که وضعیت امروزشان را مشخص کند پیدا نکردم. پس اگر مسیرتان از آن استان‌ها می‌گذرد، پیش از سفر از سازمان منطقه آزاد یا پلیس راهور استعلام بگیرید.
تمدید مجوز تردد تا پایان آذر ۱۴۰۵
به نقل از سخنگوی سازمان منطقه آزاد انزلی، مجوزهای تردد خودروهای پلاک این منطقه به‌صورت خودکار تا پایان آذرماه ۱۴۰۵ تمدید شده و تا آن زمان لازم نیست مالکان برای تمدید حضوری مراجعه کنند. این خبر از ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ است و اگر مجوز شما نزدیک به پایان اعتبار است، بهتر است به همین تاریخ تکیه نکنید و از طریق سازمان انزلی وضعیت را دوباره بپرسید.
مرخصی پلاک گذر موقت انزلی: چهار نوبت ۱۵ روزه
چه چیزی تغییر کرد؟
تازه‌ترین و کاربردی‌ترین خبر این حوزه به ۵ مهر ۱۴۰۵ برمی‌گردد. خبرگزاری صدا و سیمای گیلان و باشگاه خبرنگاران جوان از استانداری گیلان نقل کردند که طبق ابلاغ پلیس راهنمایی و رانندگی فراجا، دارندگان خودروهای سواری مناطق آزاد با پلاک گذر موقت می‌توانند مرخصی ۶۰ روزه‌ی سالانه‌شان را به‌جای دو نوبت یک‌ماهه، در چهار نوبت ۱۵ روزه مصرف کنند. به گفته‌ی استانداری، هدف این است که برنامه‌ریزی برای مالکان ساده‌تر شود، از ظرفیت مرخصی بهتر استفاده شود و خروج غیرمجاز خودروها کاهش پیدا کند.
روابط‌عمومی سازمان منطقه آزاد انزلی هم، طبق گزارش کیان‌آنلاین، اعلام کرده مالکان خودروهای پلاک موقت پس از طی مراحل قانونی و مراجعه به مرکز شماره‌گذاری می‌توانند سالانه از چهار نوبت مرخصی ۱۵ روزه استفاده کنند.
این تغییر برای چه کسانی است؟
متن خبر صریحاً از «خودروهای سواری» دارای «پلاک گذر موقت» حرف می‌زند. اگر خودرو شما از نوع دیگری است یا پلاک دائم منطقه دارد، مطمئن نیستیم همین قاعده شامل حال شما شود. این‌جا باید از سازمان منطقه آزاد سؤال کنید و حدس نزنید.
چطور از آن بهره ببریم؟
این بخش برداشت خودمان است و حکم رسمی نیست: چون مرخصی به چهار بازه‌ی کوتاه‌تر شکسته شده، سفرهای کوتاه به تهران، قم یا مشهد برایتان ساده‌تر می‌شود، اما هر نوبت مجوز و ثبت جداگانه می‌خواهد. قبل از هر سفر تاریخ شروع و پایان مجوز را بنویسید و حتی یک روز تأخیر را جدی بگیرید؛ چون خود استانداری هدف این تغییر را پیشگیری از «خروج غیرمجاز» عنوان کرده است.
ترخیص و شماره‌گذاری: ممنوعیت ثبت به نام اشخاص حقیقی
چه ابلاغی صادر شده است؟
تجارت‌نیوز در ۲۷ تیر ۱۴۰۵ از قول مهدی کاظمیان نوشت که طبق ابلاغ رسمی پلیس راهور کشور، از اول شهریور ۱۴۰۵ ترخیص و شماره‌گذاری خودروهای وارداتی به نام اشخاص امکان‌پذیر نیست و تمام تشریفات شماره‌گذاری باید فقط از مسیر شرکت‌هایی انجام شود که از سازمان منطقه آزاد انزلی مجوز فعالیت دارند. ایرنا و فارس نیز همین مطلب را با تأکید بر عبارت «اشخاص حقیقی» منتشر کردند.
سخنگوی سازمان انزلی دلیل این تصمیم را ساماندهی بازار خودرو، پیشگیری از تخلفات احتمالی و افزایش شفافیت اعلام کرده است.
پیش‌فروش هم ممنوع شد
در همان گزارش‌ها آمده است که بر پایه‌ی ابلاغیه دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، هرگونه پیش‌فروش خودروهای وارداتی دارای پلاک مناطق آزاد وجاهت قانونی ندارد و ممنوع است. یعنی اگر کسی امروز از شما بیعانه‌ی «پیش‌خرید خودروی منطقه آزاد» می‌خواهد، حداقل از نظر این ابلاغ، با یک فعالیت غیرمجاز طرف هستید.
این ممنوعیت برای خریدار چه معنایی دارد؟
ساده‌ترین نتیجه این است که خرید را باید از واردکننده یا شرکتی انجام داد که مجوز رسمی سازمان منطقه آزاد دارد. مجوز را از خودِ سازمان استعلام کنید، نه از تبلیغات و پروفایل‌های شبکه‌های اجتماعی. تصمیم نهایی درباره جزئیات اجرایی، به‌ویژه برای خودروهایی که پیش‌تر وارد شده‌اند، باید از سازمان پرسیده شود؛ در منابع بررسی‌شده توضیح کامل و رسمی درباره‌ی این بخش نیافتم.
تبدیل پلاک منطقه آزاد به ملی: آنچه قطعی است و آنچه هنوز نه
این پرجستجوترین و البته پرابهام‌ترین موضوع است و دقیقاً جایی است که اخبار سایت‌های کم‌اعتبار بیشتر از همه گمراه‌کننده است. برای همین دو روایت رسمی را کنار هم می‌گذاریم.
روایت اول: اعلام آغاز فرآیند در انزلی
کارنا در آغاز مهر ۱۴۰۵ از قول سخنگوی سازمان منطقه آزاد انزلی نوشت که فرآیند تبدیل پلاک خودروهای منطقه آزاد انزلی به پلاک ملی از اول مهر آغاز می‌شود و مالکان خودروهایی که بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۸ به منطقه آزاد انزلی وارد شده‌اند، می‌توانند برای تبدیل اقدام کنند.
روایت دوم: نظر گمرک و نیاز به اصلاح قانون
تقریباً همزمان، رئیس‌کل گمرک ایران موضوع را از زاویه‌ی دیگری مطرح کرد. بر اساس گزارش کارنا، نورنیوز و عصر ایران در روزهای آغازین مهر ۱۴۰۵، او گفت خودروهای پلاک مناطق قدیمی‌تر مثل اروند، ماکو، جلفا و انزلی مصوبه‌ی شعاع تردد دارند، اما در قانون هفت منطقه‌ی آزاد جدید تصریح شده که تردد خودرو با مجوز مسئول منطقه و با تأیید گمرک فقط در داخل محدوده‌ی حصارکشی‌شده‌ی منطقه امکان‌پذیر است. به گفته‌ی او این یک ایراد قانونی است که مجلس باید اصلاحش کند، و پیشنهاد گمرک به دولت این است که خودروهای وارداتی مناطق آزاد با پرداخت ۲۰ درصد سود بازرگانی به پلاک ملی تبدیل شوند و بتوانند بیرون از منطقه تردد کنند.
پس تکلیف چیست؟
این دو خبر ضرورتاً با هم متناقض نیستند، ولی تصویر کاملی هم نمی‌دهند. سازمان انزلی از شروع یک مسیر برای گروه مشخصی از خودروها حرف زده و گمرک از طرحی که برای تعمیم آن باید قانون اصلاح شود. شرایط دقیق، هزینه‌ی نهایی و مراحل اجرایی را در منابع معتبری که بررسی کردم ندیدم. بنابراین هر سایتی که مبلغ مشخص یا آمار دقیق «خودروهای تبدیل‌شده» می‌دهد، تا وقتی منبع رسمی نشان ندهد، قابل اتکا نیست. اگر خریدار هستید، «امکان تبدیل پلاک در آینده» را در محاسبه‌ی قیمت خرید نیاورید.
منطقه آزاد مازندران و خودرو
شروع کار و برنامه‌ی واردات
ایرنا در آغاز بهمن ۱۴۰۴ از قول استاندار مازندران گزارش داد که فعالیت منطقه آزاد مازندران آغاز شده و قرار است طی چند ماه بعد، خودروهای برندهای مختلف با قیمت مناسب وارد استان شوند. همین گزارش توضیح می‌دهد که منطقه آزاد مازندران به‌صورت چند محدوده‌ی جدا از هم، مرتبط با بنادر، تعریف شده است.
تردد در سراسر استان
مهر در پاییز ۱۴۰۴ از اجرای مصوبه‌ی جدید درباره‌ی آزادسازی تردد خودروهای پلاک منطقه آزاد در تمام نقاط مازندران نوشت که جانشین پلیس راهور فراجا اعلامش کرده بود. خبرگزاری دانشجو نیز در فروردین ۱۴۰۵ از صدور مجوز رسمی تردد این خودروها در سراسر استان از سوی استاندار گزارش داد.
تردد در استان‌های همسایه
اقتصادآنلاین در زمستان ۱۴۰۴ از امضای تفاهم‌نامه‌ای در ساری با حضور استانداران مازندران، گیلان و گلستان خبر داد که طبق آن خودروهای پلاک منطقه آزاد این استان‌ها می‌توانند آزادانه در محدوده‌ی هر سه استان شمالی تردد کنند. کاظمیان هم، چنان‌که پیش‌تر دیدیم، به روزنامه ایران گفته بود این تردد در گیلان، مازندران و گلستان ادامه دارد. پس دست‌کم برای این سه استان، منابع معتبر هم‌صدا هستند.
تعرفه‌ی کمتر و خرید از شرکت‌های مجاز
کارنا در هفته‌ی دوم مهر ۱۴۰۵ از قول مدیرعامل سازمان منطقه آزاد مازندران نوشت که تعرفه‌ی واردات خودرو در این منطقه حدود ۵۰ درصد کمتر از استان‌های همجوار است و مردم باید پلاک ۹۹، یعنی پلاک مازندران را، از شرکت‌های دارای مجوز تهیه کنند. به گفته‌ی او هزینه‌ی تمام‌شده‌ی این خودروها خیلی پایین‌تر از بقیه‌ی نقاط است. این توصیه با ممنوعیت پیش‌فروش و تأکید روی «شرکت‌های دارای مجوز» که در انزلی هم دیدیم، هم‌خوانی دارد.
گمرک بنادر و ثبت شرکت‌ها
تین‌نیوز در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ گزارش داد که بنادر نوشهر و امیرآباد به گمرکات منطقه آزاد تبدیل شده‌اند و تا آن روز ۲۷۰ شرکت در منطقه ثبت شده است؛ در حالی‌که در بودجه ۵۰ شرکت پیش‌بینی شده بود. این خبر مستقیم درباره خودرو نیست، اما نشان می‌دهد زیرساخت اداری منطقه کم‌کم کامل می‌شود.
بنزین، بیمه و هزینه‌های نگهداری
طرح پیشنهادی استانداران شمال
ایرنا در تابستان ۱۴۰۵ نوشت استانداران پنج استان شمالی در حال تدوین پیشنهادی برای دولت هستند که بر اساس آن، تردد خودروهای پلاک منطقه آزاد انزلی در این استان‌ها ادامه پیدا کند و در عوض، بنزین این خودروها با نرخ غیرسهمیه‌ای حساب شود. تأکید می‌کنم که این یک «پیشنهاد» است و نه مصوبه؛ هنوز نمی‌توان آن را بخشی از قوانین دانست.
بیمه در سفر بین‌استانی
همان‌طور که برنا گزارش داده، مشکل بیمه‌ی خودروهای انزلی در ورود به استان‌های مقصد قرار است با تفاهم‌نامه‌ی اردیبهشت ۱۴۰۵ حل شود و پوشش بیمه‌ای برای استان‌های مقصد هم معتبر باشد. قبل از سفر، بهتر است بیمه‌نامه‌تان را بررسی کنید و از شرکت بیمه بپرسید پوشش جغرافیایی آن دقیقاً چیست.
راهنمای عملی خریداران قبل از پرداخت پول
این فهرست از اخبار بالا نتیجه گرفته شده و توصیه‌ی حقوقی نیست؛ برای تصمیم‌های بزرگ‌تر با یک وکیل یا مشاور رسمی گمرکی مشورت کنید.
- مجوز فعالیت فروشنده یا شرکت واردکننده را از سازمان منطقه آزاد مربوطه استعلام کنید.
- هیچ بیعانه‌ای بابت «پیش‌فروش» نپردازید؛ طبق ابلاغیه‌ی شورای عالی مناطق آزاد، این کار فاقد وجاهت قانونی است.
- نوع پلاک (گذر موقت یا دائم) را بپرسید؛ چون تغییر مرخصی چهار نوبته به‌طور مشخص درباره‌ی خودروهای سواری با پلاک گذر موقت اعلام شده است.
- محدوده‌ی تردد مورد نیاز خودتان را روشن کنید: اگر زندگی یا کارتان در گیلان، مازندران یا گلستان است، وضعیت اطمینان‌بخش‌تر است؛ اگر مرتب به تهران یا استان‌های دیگر می‌روید، باید روی مرخصی و مجوزها حساب کنید.
- تبدیل پلاک به ملی را «شاید در آینده» فرض کنید، نه بخشی از برنامه‌ی مالی‌تان.
- پیش از هر سفر خارج از محدوده، مجوز و تاریخ‌هایش را دوباره بررسی کنید.
چند برداشت رایج که با احتیاط باید شنید
«همه‌ی خودروهای منطقه آزاد در کل کشور آزادند»
رئیس‌کل گمرک ایران در همین مهرماه تصریح کرده که تا اصلاح قانون، خارج کردن این خودروها از محدوده‌ی منطقه ممکن نیست و راه‌حل پیشنهادی گمرک، تبدیل به پلاک ملی با پرداخت ۲۰ درصد سود بازرگانی است. هر خبری که آزادی تردد سراسری را برای همه‌ی پلاک‌ها بدون ذکر ابلاغ رسمی می‌نویسد، باید با شک خوانده شود. اگر ابلاغی درباره‌ی تردد گسترده‌تر منتشر شد، ببینید نام کدام منطقه در آن آمده؛ هر ابلاغ فقط برای مناطق نام‌برده معتبر است.
«تبدیل پلاک انزلی به ملی کامل شد و هزاران خودرو تبدیل شدند»
چنین آماری را در منابع رسمی ندیدم. اعلام آغاز فرآیند از سوی سازمان انزلی تأیید شده، اما آمار و هزینه‌ی دقیق نه.
«این قوانین تا ابد ثابت است»
حتی همین مقاله هم در آینده‌ی نزدیک ممکن است کهنه شود. تفاهم‌نامه‌ها، ابلاغ‌ها و حتی بحث اصلاح قانون در مجلس، همه در جریان است. برای همین، پیش از هر تصمیم مالی، آخرین ابلاغ را از سازمان منطقه آزاد و پلیس راهور بگیرید.
پرسش‌های پرتکرار درباره خودروهای منطقه آزاد
خودرو پلاک منطقه آزاد انزلی در کدام استان‌ها می‌تواند تردد کند؟
آنچه با اطمینان می‌توان گفت، گیلان، مازندران و گلستان است؛ طبق اظهار سخنگوی سازمان انزلی به روزنامه ایران. توافق اردیبهشت ۱۴۰۵ اردبیل، زنجان و قزوین را هم نام برده، ولی وضعیت فعلی آن‌ها را باید از سازمان یا پلیس راهور پرسید.
مرخصی گذر موقت چند روز است؟
سهمیه‌ی سالانه ۶۰ روز است و طبق ابلاغ پلیس راهور فراجا که صدا و سیمای گیلان در ۵ مهر ۱۴۰۵ گزارش کرد، می‌توان آن را در چهار نوبت ۱۵ روزه استفاده کرد.
آیا هنوز می‌توان خودرو وارداتی را به نام شخص حقیقی شماره‌گذاری کرد؟
طبق ابلاغ پلیس راهور که تجارت‌نیوز و ایرنا گزارش کرده‌اند، از اول شهریور ۱۴۰۵ ترخیص و شماره‌گذاری خودروهای وارداتی به نام اشخاص امکان‌پذیر نیست و باید از طریق شرکت‌های دارای مجوز سازمان انجام شود.
تبدیل پلاک منطقه آزاد به ملی چقدر هزینه دارد؟
رقم قطعی و رسمی در منابع معتبر پیدا نکردم. تنها عدد تأییدشده، پیشنهاد گمرک برای پرداخت ۲۰ درصد سود بازرگانی است، که هنوز مصوبه‌ی نهایی نیست.
خرید خودرو منطقه آزاد مازندران ارزان‌تر از انزلی است؟
مدیرعامل منطقه آزاد مازندران تعرفه‌ی واردات را حدود ۵۰ درصد کمتر از استان‌های همجوار اعلام کرده است. مقایسه‌ی دقیق قیمت میان انزلی و مازندران را باید بر اساس مدل و زمان خرید انجام داد و این تعرفه را به‌تنهایی معیار قرار نداد.
جمع‌بندی
اگر بخواهیم تصویر امروز را در چند جمله خلاصه کنیم: تردد پلاک انزلی و مازندران دست‌کم در گیلان، مازندران و گلستان برقرار است؛ مرخصی گذر موقت طبق ابلاغی که در ۵ مهر ۱۴۰۵ اعلام شد، در چهار نوبت ۱۵ روزه قابل استفاده است؛ ثبت و ترخیص به نام اشخاص حقیقی از شهریور متوقف شده و فقط از مسیر شرکت‌های مجاز انجام می‌شود؛ و تکلیف تبدیل پلاک به ملی هنوز بین اعلام‌های سازمان و پیشنهاد اصلاح قانون معلق است. برای خریدار، مهم‌ترین نکته این است که قیمت پایین‌تر را بدون شناخت محدودیت‌ها نخرد و به هیچ خبر بدون منبع رسمی تکیه نکند.
منابع خبری استفاده‌شده: برنا، تجارت‌نیوز، ایرنا، فارس، روزنامه ایران، صدا و سیما، صدا و سیمای گیلان، باشگاه خبرنگاران جوان، کیان‌آنلاین، کارنا، نورنیوز، عصر ایران، مهر، خبرگزاری دانشجو (SNN)، اقتصادآنلاین و تین‌نیوز.